Metody porównawcze w analizie finansowej przedsiębiorstwa

W analizie finansowej firmy bardzo istotna jest możliwość wykorzystania porównań. Szczególnie ważne jest podejmowanie decyzji na podstawie konfrontacji wyników ze stanem docelowym, wynikiem branżowym lub rezultatami bezpośrednich konkurentów. Kluczowym jest zatem zastosowanie zestawień, określenia relacji między stanem poszczególnych kategorii finansowych lub ustalenia odchyleń w czasie. Stąd ogromne znaczenie mają porównawcze sposoby oceny w analizie finansowej. Przygotowywane porównania mogą być wykonywane zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. W pierwszym przypadku dotyczą branż, konkurentów itp. Zwyczajowo porównania dotyczą danych przeszłych lub wielkości prognozowanych w jednostce gospodarczej.
Tempo i dynamika
Ocena z zastosowaniem porównań w czasie służy do określenia dynamiki zdarzeń ekonomicznych, uwzględniając czas i wielkość przebiegu zjawisk w okresie rozpatrywanym. Jak wspomniano, zwykle dotyczy to okresu przeszłego lub prognoz. Przy czym należy zwrócić uwagę, że porównywanie danych w czasie może być wykonywane z zastosowaniem stałej bazy odniesienia lub też wykorzystując porównanie łańcuchowe. Pojęcie stałej bazy odniesienia oznacza dane z jednego okresu, wobec których ustala się wskaźniki dynamiki w okresach kolejnych. Celem jest ustalenie charakterystyki tendencji zmian oznaczających trend rozwojowy lub też jego zaburzenia.
Kolejnym pojęciem jest porównanie łańcuchowe. W tym przypadku przeprowadzenie analizy stosuje się do danych zmiennych. Nie ma w tym względzie konieczności, a niejednokrotnie także możliwości określenia stałej bazy danych odniesienia. Ważne jest jednak prowadzenie porównań wielkości w rozpatrywanym okresie, z danymi dotyczącymi okresu uprzedniego. W tym zakresie możliwe jest wyznaczenie tempa zmian lub dynamiki w danym obszarze. Umożliwia to przygotowanie oceny przeobrażeń mających miejsce w przedsiębiorstwie na przestrzeni poszczególnych okresów. Porównanie służy zatem ocenie przeobrażeń w jednostce gospodarczej. Miały one miejsce w danym przedziale czasowym i nie są podstawą do porównania z innymi przedsiębiorstwami. Dla wyjaśnienia należy wskazać, że tempo zmian winno być rozumiane jako relacja, różnicy pomiędzy wartością danej kategorii finansowej w analizowanym okresie a wartością tej kategorii ekonomicznej w okresie bazowym, w stosunku do wartości analizowanej kategorii finansowej w okresie bazowym. Natomiast pojęcie dynamiki dla danej wielkości ekonomicznej oznacza relację pomiędzy wartością danej kategorii finansowej w okresie analizowanym a wartością tej kategorii finansowej w okresie bazowym. Wielkości te zwykle podawane są w procentach lub wielkościach bezwzględnych. Dla przykładu zatem, jeśli wielkość bazowa wynosi 100 jednostek (np. aktywa na początek okresu mają wartość 100 tys. zł), a bieżąca wielkość analizowana ma wartość 110 jednostek (np. aktywa na koniec okresu mają wartość 110 tys. zł), to odpowiednio dynamika wyniesie 110 proc., a tempo zmian 10 proc.

Porównania w przestrzeni
Tworząc obszar analiz porównawczych, należy wskazać na zastosowanie porównań w przestrzeni. Są one wykonywane całościowo (kompleksowe) lub też w wybranych obszarach działalności (cząstkowo). W praktyce porównania kompleksowe są jednak ograniczane do wybranych relacji ekonomicznych (przykładowo do określenia zwrotu z zainwestowanego kapitału, stopy zwrotu z aktywów, etc.). Pamiętać należy także, że właściwe przeprowadzenie analizy porównawczej w przestrzeni ma miejsce wyłącznie wtedy, gdy rozpatruje się ten sam przedział czasowy. Założenie to jest gwarancją porównywalności określonego zjawiska ekonomicznego. Zestawienie dotyczy zatem kategorii wynikowych w analizowanym przedsiębiorstwie w porównaniu do rezultatów zbliżonego profilem podmiotu gospodarczego pod względem rozmiaru lub rodzaju działalności etc. Porównanie może być również wykonywane, biorąc pod uwagę wyniki przedsiębiorstwa, którego osiągane rezultaty określane są jako skrajne, choć porównanie może także dotyczyć kategorii danych przedsiębiorstwa, liczonych w relacji do wyniku średniego. Tego rodzaju analiza może zatem przyczyniać się do określenia pozycji rozpatrywanej jednostki gospodarczej w porównaniu do przedsiębiorstw w branży, na tle przedsiębiorstw najlepszych lub najgorszych w danej klasie wyników finansowych.

Walor wiarygodności i ryzyko zniekształceń
Przy prowadzeniu analiz ważne jest zwrócenie uwagi na wiarygodność danych pochodzących z określonych źródeł. Ich porównywalność stanowi klucz do określenia pozycji przedsiębiorstwa na tle innych jednostek lub porównania w innych obszarach. Niewłaściwy dobór źródła danych może stanowić przyczynę niewłaściwych ocen, a w konsekwencji nieprawidłowości i zniekształceń przy podejmowaniu decyzji przez kierownictwo. Ma to znaczenie z punktu widzenia możliwości wprowadzania zmian, ich celowości, a także rozmiaru. Określone zniekształcenia mogą dotyczyć m.in. obszaru finansowego, przedmiotu działalności lub struktury organizacji jednostki gospodarczej. Ich geneza, biorąc pod uwagę zniekształcenia w ramach analizy finansowej, może obejmować np. budowę miar (wskaźników) ekonomicznych, jak dla przykładu miary kategorii cen zakupu surowców lub usług na rzecz przedsiębiorstwa w analizowanym przedziale czasowym.
Zniekształcenia mogą mieć również źródło w strukturze organizacji i jej przeobrażeniach w jednostce gospodarczej, dotycząc poprawy lub reorganizacji procesów produkcyjnych, zmiany w technologii wytwarzania, rozbieżności w wytwarzanych produktach (zmiany poszczególnych wyrobów). Niejednokrotnie może to utrudniać lub uniemożliwiać bezpośrednie porównanie określonych kategorii w czasie, wpływając na trudność w prowadzeniu analiz lub konieczność wprowadzenia korekt dla zapewnienia porównywalności.

Autor jest doktorem nauk ekonomicznych. Adiunktem w Katedrze Finansów Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.