Polski rynek doradztwa finansowego na tle największych rynków europejskich

Rynek prawdziwego, niezależnego i rzetelnego doradztwa finansowego, rozumianego jako ochrona majątku konsumentów poprzez długoterminowe planowanie jego finansów, znajduje się w inicjalnej fazie rozwoju.

Świadczyć o tym mogą relatywnie niedawne wpisanie zawodu doradcy finansowego na listę zawodów w Polsce (2010 r.), brak bezpośrednich regulacji prawnych odnoszących się do wymagań, standardów obsługi i odpowiedzialności doradców finansowych, brak nadzoru organu państwowego nad tym rynkiem, brak zakazu stosowania określenia doradca finansowy dla osób fizycznych i podmiotów, które nie spełniają standardu zawodowego dla tego zawodu, niedawno opracowanego i przyjętego (2013 r.), a także brak obowiązku stosowania tego standardu dla podmiotów wykonujących czynności doradcze.

Plany finansowe

Świadczy o tym również relatywnie niska liczba sporządzanych planów finansowych w ujęciu rocznym – ok. 10 tys. sztuk, co jest kroplą w morzu potrzeb. Regulacje europejskie już wdrożone i te w trakcie wdrażania bądź planowane wprowadzają doradztwo finansowe (zależne, niezależne) jako usługę odrębną lub powiązaną ze sprzedażą usług finansowych w obszarze doradztwa inwestycyjnego (dyrektywa w sprawie rynku instrumentów finansowych, MIFIDII), doradztwa ubezpieczeniowego (dyrektywa w sprawie pośrednictwa ubezpieczeniowego, IMD2) i doradztwa kredytowego hipotecznego (dyrektywa hipoteczna MCD). W myśl tych przepisów doradztwo zależne występuje przy analizie niepełnej oferty, w szczególności podmiotów z grupy kapitałowej doradcy finansowego, a doradztwo niezależne rozpoczyna się od analizy większości ofert na rynku i doboru produktów finansowych dla realizacji celów finansowych określonych w planie finansowym, poprzez uświadomienie konsumentowi, kto i ile płaci doradcy za jego usługi, aż po zakaz pobierania honorarium (prowizji) od instytucji finansowych przez doradców finansowych.

Doradcy finansowi w Wielkiej Brytanii

W ostatnim czasie w Wielkiej Brytanii, gdzie jest najstarszy rynek doradztwa finansowego przeniesiony z ojczyzny zawodu – Stanów Zjednoczonych, który powstał na przełomie lat 60. i 70. XX w. i rozwijający się od 1986 r. (powstał wówczas The Institute of Financial Planning), poddany nadzorowi ze strony organu nadzoru finansowego FSA (Financial Service Authority), a po reformie nadzoru finansowego od 1 kwietnia 2013 r. ze strony FCA (Financial Conduct Authority), znacząco zaostrzono przepisy prawne dotyczące doradców finansowych, w tym doradców inwestycyjnych.

W ramach reformy detalicznego rynku usług finansowych RDR (Retail Distribution Review) zakazano doradcom finansowym pobierania wynagrodzenia od instytucji finansowej przy sprzedaży produktów inwestycyjnych, ponadto wprowadzono wymóg posiadania odpowiednich kwalifikacji do wykonywania zawodu (od 2012 r. na poziomie QCF 3, a od 2013 r. na poziomie QCF 4), posiadania i odnawiania świadectwa SPS (Statements of Professional Standing) przez 5 organizacji akredytujących (AB, Accredited Bodies), zachowania adekwatności kapitałowej na odpowiednim poziomie, ciągłego kształcenia CDP (Continuing Professional Development) oraz wprowadzono transparentność relacji doradca-klient poprzez jasne określenie, czy podmiot świadczący usługi finansowe jest pośrednikiem (restricted) czy doradcą (independent). Wprowadzenie tak rygorystycznych przepisów doprowadziło do zmniejszenia liczby doradców finansowych w Wielkiej Brytanii z poziomu ponad 40 tys. w końcu 2011 r. do poziomu ponad 31 tys. zł w końcu 2012 r., a następnie ich stabilizacji na tym poziomie aż do 2014 r. Zmieniła się również struktura wynagradzania doradców finansowych.

Sytuacja w Niemczech

Po Wielkiej Brytanii kolejne dwa rynki najbardziej rozwinięte pod względem doradztwa finansowego to Niemcy i Holandia. Jak wynika ze statystyk Europejskiej Federacji Pośredników i Doradców Finansowych FECIF, w Niemczech jest najwięcej pośredników i doradców finansowych – ok. 300 tys. osób, a dużą rolę odgrywają firmy rodzinne. W 1998 r. utworzono Europejską Akademię Planowania Finansowego (EAFP, Europäische Akademie für Finanzplanung), a w 2000 r. Europejską Federację Doradców Finansowych (European Federation of Financial Professionals, EFFP) w Bad Homburg certyfikującą doradców finansowych zgodnie ze standardami EFFP. Nadzór nad rynkiem sprawuje The Association of German Chambers of Commerce and Industry (Deutscher Industrie- und Handelskammertag, DIHK). Od 1 sierpnia 2014 r. weszła w życie Ustawa o honoraryjnym doradztwie przy inwestycjach kapitałowych, która wprowadziła nową kategorię doradców finansowych opłacanych wyłącznie przez klientów (Honorar-Finanzanlagenberater).

Rynek w Holandii

W przypadku Holandii w 2000 r. powstaje European Financial Planning Association (EFPA Europe) odpowiedzialna za kształcenie i certyfikację doradców finansowych, głównie bankowych. Nadzór nad rynkiem sprawuje The Netherlands Authority for the Financial Markets (AFM). W 2013 r. wprowadzono zakaz pobierania prowizji od instytucji finansowych (inwestycje, produkty ochronne, kredyty hipoteczne), co sprawiło, że liczba doradców zmniejszyła się o 20 proc., ale wzrosła liczba elektronicznych platform doradztwa finansowego. Odzwierciedla to pewien trend regulacyjny, związany z zakazem pobierania prowizji od instytucji finansowych, zidentyfikowany również w Wielkiej Brytanii i Niemczech i rodzącą się świadomość, że w pełni niezależne doradztwo finansowe może być wtedy, gdy jest opłacane przez klienta, a nie instytucję finansową w formie prowizji za sprzedaż.

A Polska?

Obserwowane w Polsce ruchy oddolne środowiska niezależnych doradców finansowych przejawiające się w samoregulacji, dobrowolnej certyfikacji według standardów EFFP lub EFPA i zrzeszaniu się doradców finansowych na rzecz reprezentowania interesów swojego środowiska, należy uznać za niewystarczające. Bez wsparcia instytucjonalno-prawnego tych procesów na wzór rynków bardziej rozwiniętych (Wielka Brytania, Niemcy, Holandia) nie będzie możliwy dalszy rozwój rynku doradztwa finansowego w Polsce. Do podstawowych barier rozwoju rynku doradztwa finansowego w Polsce można zaliczyć relatywnie niski odsetek osób oszczędzających (40 proc.) i planujących swoje finanse osobiste, niską świadomość ekonomiczno-finansową społeczeństwa, niskie zaufanie do zawodu doradcy finansowego wynikające z jednej strony z braku ochrony prawnej zawodu, braku jego regulacji i nadzoru ze strony organu państwowego, a z drugiej – z negatywnych doświadczeń osób korzystających z usług pseudodoradców (np.: kredyty walutowe, długoterminowe polisy oszczędnościowo-inwestycyjne, wprowadzanie klienta w błąd, misselling).

Ponadto za istotną barierę w rozwoju rynku doradztwa finansowego należy uznać również niechęć do płacenia przez klientów za usługi doradcze i oczekiwanie, że będą one dla klienta za darmo, a doradca rozliczy się z instytucją finansową w formie prowizji. W takim przypadku istnieje oczywisty konflikt interesów między doradcą a klientem. Dopóki splot niekorzystnych czynników i barier w rozwoju doradztwa finansowego będziemy obserwować w Polsce, dopóty rynek doradztwa finansowego w Polsce nie będzie funkcjonował tak jak w najbardziej rozwiniętych pod tym względem krajach europejskich.

Franciszek Zięba jest prezesem Zarządu Europejskiej Federacji Doradców Finansowych EFFP Polska i Europejskiej Akademii Planowania Finansowego
Krzysztof Waliszewski jest adiunktem w Katedrze Pieniądza i Bankowości, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

Franciszek Zięba

prezes Zarządu Europejskiej Federacji Doradców Finansowych EFFP Polska i Europejskiej Akademii Planowania Finansowego