Podatki podzielą Unię

W Unii Europejskiej podatki bezpośrednie – w przeciwieństwie do przepisów dotyczących podatków pośrednich, tzn. systemu podatku od wartości dodanej oraz podatku akcyzowego – zostały zharmonizowane w niewielkim stopniu. Między systemami podatków bezpośrednich w poszczególnych państwach członkowskich więcej jest różnic niż podobieństw.


We wszystkich krajach członkowskich podatki bezpośrednie, a w szczególności pobierane od dochodów i obciążające działalność przedsiębiorców, stanowią drugie najważniejsze — po podatkach pośrednich, a zwłaszcza po najbardziej efektywnym fiskalnie podatku od wartości dodanej i akcyzie — źródło dochodów budżetowych. Jednocześnie jako podatki bezpośrednio obciążające i uszczuplające dochody podatników są one poddane dużo większej presji społecznej. Ich pobór jest bardziej skomplikowany, a obciążenia spoczywające na podatnikach trudniejsze do zaakceptowania. Wszelkie próby zmian spotykają się z natychmiastową reakcją poszczególnych zainteresowanych grup. Jest to tym bardziej zrozumiałe, że opodatkowanie nimi ma charakter bardziej powszechny od opodatkowania podatkami pośrednimi, które dotyczą przede wszystkim przedsiębiorców lub wybranych dóbr. W konsekwencji, jako bardziej ,,medialne”, częściej i chętniej wykorzystywane są do regulowania stosunków społecznych przez polityków rywalizujących o zdobycie elektoratu.

Ujednolicaniu systemów podatków bezpośrednich nie sprzyjają także uwarunkowania historyczne. Podatki te są starsze od podatków pośrednich i charakteryzują się dużo większą liczbą rozwiązań prawnych specyficznych dla poszczególnych krajów członkowskich. Utrwalone przyzwyczajenia oraz naturalne dążenie do podkreślania i zachowania odrębności państwowej spowalniają proces harmonizacji i sprawiają, że przyjmowanie nowych rozwiązań legislacyjnych jest dla społeczeństwa trudniejsze do zaakceptowania.

Różnice w przepisach prawa podatkowego państw członkowskich są widoczne także między nowymi a starymi krajami UE. W starej Piętnastce bardziej rozwinięte są m.in. regulacje prawne dotyczące ułatwień podatkowych i zachęt inwestycyjnych dla małych i średnich przedsiębiorstw, ograniczania lub całkowitej eliminacji zjawiska podwójnego ekonomicznego opodatkowania dochodów firm — dwukrotnego opodatkowania tego samego z punktu widzenia ekonomicznego dochodu — raz w przedsiębiorstwie, które wypracowało zysk, drugi raz u wspólników, którzy otrzymali wypłatę dywidendy. W państwach tych występuje także dużo większa liczba i różnorodność form opodatkowania majątku.

W związku z trwającymi dyskusjami o zaletach i wadach podatku liniowego na uwagę zasługuje fakt, że w żadnym ze starych krajów UE nie występuje podatek liniowy.

Mimo ww. trudności, powolny proces kształtowania się europejskiego systemu prawa podatkowego w zakresie podatków dochodowych obciążających przedsiębiorców już się rozpoczął. Ograniczona harmonizacja przepisów w tym zakresie jest warunkiem istnienia i sprawnego funkcjonowania wspólnego europejskiego rynku, na którym działa coraz większa liczba przedsiębiorstw wielonarodowych. Odmienne regulacje mogłyby ograniczać swobodny przepływ dochodów — dywidend, odsetek, opłat licencyjnych — oraz kapitału między państwami członkowskimi.

Jednocześnie, w przeciwieństwie do podatków pośrednich, których obowiązek harmonizacji w ramach Unii wynikał z art. 99 Traktatu Rzymskiego ustanawiającego Wspólnotę Europejską, w stosunku do podatków bezpośrednich podobnych nakazów nie sformułowano. Podstawą do ich harmonizacji jest jedynie art. 100 Traktatu Rzymskiego, stanowiący, że ujednoliceniu powinny podlegać uregulowania prawne wywierające bezpośredni wpływ na powstanie i funkcjonowanie wspólnego rynku.

Rada Unii wydała wiele regulacji dotyczących zasad opodatkowania wielonarodowych przedsiębiorstw. Są to przede wszystkim trzy dyrektywy: Dyrektywa 90/435/WE o wspólnym systemie podatkowym dla spółek-matek i spółek-córek różnych Państw Członkowskich, Dyrektywa 90/434/WE o wspólnym systemie podatkowym dla fuzji, podziałów, wniesienia majątku i zamiany udziałów w odniesieniu do spółek różnych państw członkowskich oraz Dyrektywa 2003/49/WE w sprawie wspólnego systemu opodatkowania stosowanego do odsetek oraz należności licencyjnych między powiązanymi spółkami z różnych krajów UE. Obecnie prowadzone są dyskusje nad możliwością harmonizacji przepisów dotyczących zawierania porozumień w sprawie cen transferowych.

Należy również wspomnieć o istnieniu wspólnotowych regulacji dotyczących przeciwdziałania praniu brudnych pieniędzy oraz nadużyciom finansowym.
Dotychczasowe próby harmonizacji podatków dochodowych od osób fizycznych ograniczają się do jednej Dyrektywy Rady 2003/48/WE w sprawie opodatkowania dochodów z oszczędności w formie wypłacanych odsetek.

Również w tym przypadku celem jej przyjęcia było wyeliminowanie zakłóceń w przepływie kapitału, niezgodnych z zasadami funkcjonowania wspólnego rynku. Były one spowodowane różnicami występującymi między ustawodawstwami wewnątrz UE, które umożliwiały unikanie jakichkolwiek form opodatkowania odsetek wypłacanych nierezydentom pochodzącym z innych krajów Unii. Prób harmonizacji nie podjęto w zakresie podatków majątkowych.

We wszystkich nowych państwach członkowskich UE systemy prawa podatkowego znajdują się w trakcie intensywnej przebudowy i bardzo trudno jest prognozować ich dalszą ewolucję ze względu na zachodzące w regionie zmiany polityczne. Kraje te przystąpiły do UE w momencie schyłku pewnej epoki i rozpoczęcia następnej, co będzie miało silny wpływ na zmiany systemów prawa podatkowego w zakresie niezharmonizowanym.

Próbując postawić hipotezę co do ich dalszej ewolucji, a zwłaszcza zmian w zakresie podatków dochodowych, można przypuszczać, że państwa te podzielą się na 2 grupy. Część z nich obniży stawki podatków dochodowych, inne — zredukują obciążenia podatkowe selektywnie, zwłaszcza dla podmiotów inwestujących. Pierwsza grupa to kraje hołdujące koncepcji podatku liniowego.

Należą do nich zwłaszcza nowi członkowie UE. Druga grupa, bardziej pragmatyczna, to państwa o systemach podatkowych bardziej sprzyjających rozwojowi i bardziej efektywnych fiskalnie, starające się wspierać nowe inwestycje przy pomocy podatków.

Należy się spodziewać, że w przyszłości proces harmonizacji podatków dochodowych w ramach UE, a w szczególności podatków dochodowych obciążających przedsiębiorców, będzie stopniowo postępował. Ujednolicanie prawa w tym zakresie będzie wciąż selektywne, ograniczone do kwestii związanych z zapewnieniem swobodnego przepływu kapitału i osób w ramach wspólnego rynku. W następstwie kryzysu, jaki przechodzi ostatnio UE, mało prawdopodobne wydaje się, aby w bliskiej perspektywie doszło do ujednolicenia stawek podatków dochodowych.

Autor jest młodszym konsultantem podatkowym w Instytucie Studiów Podatkowych